दासबोध सखोल अभ्यास फाऊंडेशन
मुख्य पृष्ठ

ज्ञानेश्वरी — अर्थ आणि सखोल अर्थ

मराठी व इंग्रजीमध्ये वाचा आणि ऐका

अध्याय निवडा
खालील अर्थ आणि सखोल अर्थ AI च्या सहाय्याने तयार होतात. कृपया मूळ ओवीशी पडताळून पाहा.

अध्याय सारांश

ज्ञानदेव आद्य, आत्मरूप आणि स्वसंवेद्य परमेश्वर, गणेश, शारदा व सद्गुरूंना वंदन करून त्यांच्या कृपेने विवेकप्रकाश प्राप्त झाल्याचे सांगतात. वेद, स्मृती, पुराणे, दर्शने आणि उपनिषदांनी समृद्ध ज्ञानस्वरूप गणेशाचे वर्णन करून ते व्यासरचित महाभारताला धर्म, शास्त्र आणि परमार्थाचे महान भांडार म्हणतात. त्यातील गीताप्रसंग हे शब्दब्रह्माचे निवडक नवनीत असून, सद्गुरू व संतकृपेने श्रोत्यांनी तो गूढ गीतार्थ स्थिर, गंभीर आणि प्रेमपूर्वक मनाने ऐकावा, अशी ते विनंती करतात. निवृत्तिदास गुरुच्या आज्ञेने कथन सुरू करतो. धृतराष्ट्राच्या प्रश्नावर संजय कुरुक्षेत्रावरील वृत्तांत सांगतो. पांडवांचे विविध व्यूहांनी सजलेले सामर्थ्यवान सैन्य पाहून दुर्योधन द्रोणाचार्यांकडे जातो; तो दोन्ही बाजूंच्या पराक्रमी योद्ध्यांचा उल्लेख करून भीष्मांच्या नेतृत्वाखाली सैन्याने सज्ज राहावे, अशी आज्ञा देतो. भीष्मांच्या सिंहनादाने आणि शंखनादाने रणभूमी दुमदुमते; त्यानंतर कृष्ण-अर्जुनांच्या शंखध्वनीने कौरवांच्या गजरावर मात होते आणि कौरवांच्या मनात भय निर्माण होते. अर्जुन कृष्णाला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करण्यास सांगतो. तेथे भीष्म, द्रोण, बंधू, पुत्र, मित्र आणि इतर स्वजन युद्धासाठी उभे असल्याचे पाहून त्याची वीरवृत्ती नाहीशी होते. मोह, करुणा आणि स्नेहाने व्याकुळ झाल्याने त्याचे शरीर कापते, तोंड कोरडे पडते आणि गांडीव हातातून निसटते. स्वजनांचा वध करून मिळणारे राज्य, विजय किंवा सुख त्याला नकोसे वाटते; त्यांच्या हत्येमुळे पाप, कुळनाश, कुलधर्माचा लोप आणि अधर्म वाढेल, असे तो मानतो. राज्यलोभासाठी स्वजनांचा वध करण्यापेक्षा शस्त्र न उचलता मरण पत्करणे योग्य, असे म्हणत अर्जुन धनुष्यबाण खाली ठेवून दुःखाने रथात बसतो. अशा व्याकुळ पार्थाला श्रीकृष्णाने परमार्थ कसा समजावून सांगितला, याचे पुढील वर्णन येथे सुरू होते.
१
ओवी · 1

ॐ नमोजी आद्या | वेद प्रतिपाद्या |जय जय स्वसंवेद्या | आत्मरुपा ||१||

अर्थ

ॐस्वरूप, आद्य म्हणजेच सर्वप्रथम असलेल्या आणि वेदांनी ज्यांचे प्रतिपादन केले आहे, त्या आत्मरूप परमस्वरूपाला मी नमस्कार करतो. जे स्वतःच स्वतःला जाणणारे आहे, त्या स्वसंवेद्य स्वरूपाचा जयजयकार असो.

सखोल अर्थ
येथे वंदन केलेले परमस्वरूप बाह्य किंवा परके नसून आत्मरूप आहे. ‘स्वसंवेद्य’ या शब्दातून ते जाणण्यासाठी इतर कोणत्याही साधनाची आवश्यकता नसते; ते स्वतःच स्वतःचे ज्ञानस्वरूप आहे, असा सूक्ष्म अर्थ व्यक्त होतो. ‘ॐ’ आणि ‘आद्य’ यांद्वारे या आत्मतत्त्वाचे मूलभूत व सर्वश्रेष्ठ स्वरूप सूचित केले आहे.
२
ओवी · 2

देवा तूंचि गणेशु | सकलमति प्रकाशु |म्हणे निवृत्ति दासु | अवधारिजो जी ||२||

अर्थ

हे देवा, तूच गणेशरूप आहेस आणि सर्वांच्या बुद्धीला प्रकाश देणारा आहेस. तुझा दास निवृत्तिनाथ म्हणतो, कृपया माझे म्हणणे लक्षपूर्वक ऐक.

३
ओवी · 3

हें शब्दब्रह्म अशेष | तेचि मूर्ति सुवेष |तेथ वर्णवपु निर्दोष | मिरवत असे ||३||

अर्थ

हे संपूर्ण शब्दब्रह्मच सुंदर आणि सुबक मूर्तीप्रमाणे आहे. त्या मूर्तीमध्ये अक्षररूपी देह निर्दोषपणे शोभून दिसत आहे.

४
ओवी · 4

स्मृति तेचि अवयव | देखा अंगिकभाव |तेथ लावण्याची ठेव | अर्थशोभा ||४||

अर्थ

स्मृती हेच त्याचे अवयव आहेत; त्यांच्याशी त्याचा अंगभूत संबंध आहे. त्या ठिकाणी अर्थाची शोभा आणि लावण्य साठवलेले आहे.

५
ओवी · 5

अष्टादश पुराणे | तीचि मणिभूषणे |पदपद्धती खेवणे | प्रमेयरत्नांची ||५||

अर्थ

अठरा पुराणे ही जणू मौल्यवान रत्नांनी सजविलेली भूषणे आहेत. त्यांतील शब्दांची आणि पदांची रचना म्हणजे ज्ञानरूपी, तत्त्वबोधक रत्नांना बसविणारे सुंदर कोंदण होय.

६
ओवी · 6

पदबंध नागर | तेचि रंगाथिले अंबर |जेथ साहित्यवाणे | सपूर उजाळाचे ||६||

अर्थ

सुसंस्कृत आणि सुंदर शब्दरचनेने जणू आकाशच रंगून गेले आहे. ज्या ठिकाणी साहित्यपूर्ण वाणी आहे, ती विपुल प्रकाशाने उजळलेली आहे.

सखोल अर्थ
सुंदर, सुसंस्कृत शब्दरचनेने सजलेली वाणी जणू आकाशालाच रंग देते. तिच्यातील साहित्यसमृद्धी केवळ शोभा वाढवत नाही, तर विचारांना प्रकाशमान करून अंतःकरण उजळवते.
७
ओवी · 7

देखा काव्यनाटका | जे निर्धारिता सकौतुका |त्याचि रुणझुणती क्षुद्रघंटिका | अर्थध्वनी || ७||

अर्थ

काव्यरूपी नाटक जेव्हा कौतुकाने आणि नीट विचारपूर्वक रचले जाते, तेव्हा त्यातील अगदी लहान घटकांचाही मधुर नाद ऐकू येतो. त्या रुणझुणणाऱ्या क्षुद्र घंटिकांप्रमाणे त्यातील प्रत्येक शब्द अर्थपूर्ण ध्वनी करतो.

८
ओवी · 8

नाना प्रमेयांचि परी | निपुणपणे पाहता कुसरी |दिसती उचित पदे माझारी | रत्नें भली || ८||

अर्थ

नाना प्रकारची तत्त्वे किंवा विचार सूक्ष्मपणे आणि कौशल्याने पाहिल्यावर, त्यांना योग्य ठरतील अशी उत्तम पदे या रचनेत दिसतात. ती पदे जणू मौल्यवान रत्नांप्रमाणे सुंदर आणि अर्थपूर्ण आहेत.

९
ओवी · 9

तेथ व्यासादिकांच्या मति | तेचि मेखळा मिरवती |चोखाळपणे झळकती | पल्लवसडका || ९||

अर्थ

व्यासादी ऋषींच्या बुद्धीतून प्रकट झालेले विचार त्या विषयाभोवती मेखळेसारखे शोभून दिसतात. त्यांची स्वच्छ आणि सुंदर मांडणी नव्या पल्लवांच्या रांगांसारखी स्पष्टपणे झळकते.

१०
ओवी · 10

देखा षड्दर्शने म्हणिपती | तेचि भुजांची आकृती |म्हणऊनि विसंवादे धरिती | आयुधे हाती || १०||

अर्थ

सहा दर्शने म्हणजे सहा भुजांसारखी आहेत, असे मानले जाते. त्यांच्या परस्पर मतभेदांमुळे ती जणू हातात शस्त्रे घेऊन एकमेकांशी संघर्ष करीत आहेत.

पान 1 / 33 पानावर जा
या पानावरील अर्थ आणि सखोल अर्थ आवश्यकतेनुसार तयार होतात व पुढील भेटीसाठी जतन केले जातात.