अध्याय सारांश
ज्ञानदेव आद्य, आत्मरूप आणि स्वसंवेद्य परमेश्वर, गणेश, शारदा व सद्गुरूंना वंदन करून त्यांच्या कृपेने विवेकप्रकाश प्राप्त झाल्याचे सांगतात. वेद, स्मृती, पुराणे, दर्शने आणि उपनिषदांनी समृद्ध ज्ञानस्वरूप गणेशाचे वर्णन करून ते व्यासरचित महाभारताला धर्म, शास्त्र आणि परमार्थाचे महान भांडार म्हणतात. त्यातील गीताप्रसंग हे शब्दब्रह्माचे निवडक नवनीत असून, सद्गुरू व संतकृपेने श्रोत्यांनी तो गूढ गीतार्थ स्थिर, गंभीर आणि प्रेमपूर्वक मनाने ऐकावा, अशी ते विनंती करतात.
निवृत्तिदास गुरुच्या आज्ञेने कथन सुरू करतो. धृतराष्ट्राच्या प्रश्नावर संजय कुरुक्षेत्रावरील वृत्तांत सांगतो. पांडवांचे विविध व्यूहांनी सजलेले सामर्थ्यवान सैन्य पाहून दुर्योधन द्रोणाचार्यांकडे जातो; तो दोन्ही बाजूंच्या पराक्रमी योद्ध्यांचा उल्लेख करून भीष्मांच्या नेतृत्वाखाली सैन्याने सज्ज राहावे, अशी आज्ञा देतो. भीष्मांच्या सिंहनादाने आणि शंखनादाने रणभूमी दुमदुमते; त्यानंतर कृष्ण-अर्जुनांच्या शंखध्वनीने कौरवांच्या गजरावर मात होते आणि कौरवांच्या मनात भय निर्माण होते.
अर्जुन कृष्णाला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करण्यास सांगतो. तेथे भीष्म, द्रोण, बंधू, पुत्र, मित्र आणि इतर स्वजन युद्धासाठी उभे असल्याचे पाहून त्याची वीरवृत्ती नाहीशी होते. मोह, करुणा आणि स्नेहाने व्याकुळ झाल्याने त्याचे शरीर कापते, तोंड कोरडे पडते आणि गांडीव हातातून निसटते. स्वजनांचा वध करून मिळणारे राज्य, विजय किंवा सुख त्याला नकोसे वाटते; त्यांच्या हत्येमुळे पाप, कुळनाश, कुलधर्माचा लोप आणि अधर्म वाढेल, असे तो मानतो. राज्यलोभासाठी स्वजनांचा वध करण्यापेक्षा शस्त्र न उचलता मरण पत्करणे योग्य, असे म्हणत अर्जुन धनुष्यबाण खाली ठेवून दुःखाने रथात बसतो. अशा व्याकुळ पार्थाला श्रीकृष्णाने परमार्थ कसा समजावून सांगितला, याचे पुढील वर्णन येथे सुरू होते.