दासबोध सखोल अभ्यास फाऊंडेशन
मुख्य पृष्ठ

एकनाथी भागवत — अर्थ आणि सखोल अर्थ

मराठी व इंग्रजीमध्ये वाचा आणि ऐका

अध्याय निवडा
खालील अर्थ आणि सखोल अर्थ AI च्या सहाय्याने तयार होतात. कृपया मूळ ओवीशी पडताळून पाहा.

अध्याय सारांश

श्रीगणेश, सरस्वती, कुळदेवता, जगदंबा, जनार्दन, गुरु आणि संत यांना वंदन करून कवी उद्धवगीतेचे प्राकृत निरूपण आरंभतो. गणेशाचे अद्वैतस्वरूप, सरस्वतीची ज्ञान-विवेकदायी शक्ती आणि संतांची करुणामय चैतन्यस्वरूपता यांचे वर्णन करताना, त्यांच्या कृपेने माया, अहंभाव आणि भेद नाहीसे होऊन आत्मबोध व ब्रह्मसुख प्राप्त होते, असे सांगितले आहे. जीव-शिव, देव-भक्त, दृश्य-द्रष्टा आणि भजन-भज्य यांतील भेद निवळला तरी त्या एकत्वात भक्तीचे सुख अधिक खुलते. व्यास, वाल्मीक, शंकराचार्य, श्रीधर, संत, पूर्वज आणि वैष्णव भक्तांना वंदन करून संस्कृत-प्राकृत हरिकथा समान पवित्र असल्याचे प्रतिपादन केले आहे. दत्तात्रेयांपासून नारद, व्यास, शुक आणि परीक्षितीपर्यंत भागवतज्ञानाचा प्रसार झाल्याचे सांगितले आहे. श्रीकृष्णाने गर्भातच रक्षण केल्यामुळे जन्मलेला परीक्षित वैराग्य-विवेकसंपन्न आणि ब्रह्मज्ञानाचा अधिकारी ठरतो. नैमिषारण्यात शौनकादिकांना सूत ही कथा सांगतो; पुढे श्रीशुक परीक्षिताला एकादश स्कंधातील मोक्षकथा निवेदितो. पृथ्वीवरील अधर्माचा भार दूर करण्यासाठी श्रीकृष्णाने दुष्टांचा नाश केला आणि भक्ती, भुक्ती व मुक्ती यांचे ऐक्य प्रकट केले. त्यांच्या दर्शन, नामस्मरण, कीर्तन आणि चरणचिंतनाने चित्त, कर्मबंधन व अहंभाव निवळून जीवाला ब्रह्मस्वरूप आनंद प्राप्त होतो; कृष्णकीर्ती भवसागरातून तारक नौकेसारखी आहे. अवतारकार्य पूर्ण झाल्यावर यादवकुळाचाही नाश व्हावा, असा श्रीकृष्णांचा संकल्प होता. पिंडारक येथे यादवकुमारांनी सांबाला स्त्रीवेष देऊन ऋषींची थट्टा केली; त्यामुळे ऋषींनी लोखंडी मुसळ उत्पन्न होऊन यादवकुळाचा विनाश होईल, असा शाप दिला. सांबाच्या उदरातून मुसळ निघाल्यावर उग्रसेनाने त्याचे चूर्ण करून समुद्रात टाकले; तरी त्याचा एक भाग वाचला आणि पुढे त्यापासून बाण तयार झाला. हे सर्व श्रीकृष्णांना माहीत असूनही त्यांनी ब्राह्मणांचा शाप मोडला नाही; त्यानुसार यादवकुळाचा क्षय होऊ दिला आणि अवतारकार्य पूर्ण करून स्वधामास प्रयाण केले. पुढील कथेत नारद-वसुदेव संवादातून ब्रह्मज्ञानाचे निरूपण होणार असल्याचे सूचित केले आहे.
१
ओवी · 1

ॐ नमो जी जनार्दना | नाहीं भवअभव भावना | न देखोनि मीतूंपणा | नमन श्रीचरणा सद्‌गुरुराया || १ ||

अर्थ

हे सद्गुरुराया, आपण जनार्दनस्वरूप आहात. आपल्याला संसार आहे किंवा नाही, अशी कोणतीही भावना नाही. ‘मी’ आणि ‘तू’ असा भेदही आपण पाहत नाही. म्हणून आपल्या पवित्र चरणांना नमस्कार करतो.

२
ओवी · 2

नमन श्री‍एकदन्ता | एकपणें तूंचि आतां | एकीं दाविसी अनेकता | परी एकात्मता न मोडे || २ ||

अर्थ

हे एकदंता, तुला नमस्कार. तू एकच असूनही अनेक रूपांत प्रकट होतोस; तरी तुझी एकात्मता कधीही भंग पावत नाही.

सखोल अर्थ
सखोल अर्थ: या ओवीत ‘एक’ आणि ‘अनेक’ यांतील दिसणारा विरोधाभास उलगडला आहे. एकदंताचे स्वरूप मूलतः एकच असले, तरी ते विविध रूपे, शक्ती आणि अनुभव यांच्या रूपाने प्रकटते. ही अनेकता मूळ एकत्वाचे विभाजन करत नाही; जशी अनेक प्रतिबिंबे एका वस्तूचे अस्तित्व विभागत नाहीत, तशी विविध रूपांमागील एकात्म सत्ता अखंडच राहते.
३
ओवी · 3

तुजमाजीं वासु चराचरा | म्हणौनि बोलिजे लंबोदरा | यालागीं सकळांचा सोयरा | साचोकारा तूं होसी || ३ ||

अर्थ

हे लंबोदरा, तुझ्यामध्ये सर्व चराचर सृष्टीचा वास आहे. म्हणूनच तू सर्वांचा नातेवाईक आणि खरा हितकर्ता आहेस.

४
ओवी · 4

तुज देखे जो नरु | त्यासी सुखाचा होय संसारु | यालागीं 'विघ्नहरु' | नामादरु तुज साजे || ४ ||

अर्थ

जो मनुष्य तुझे दर्शन घेतो, त्याचा संसार सुखी होतो आणि त्याच्या जीवनातील अडथळे दूर होतात. म्हणून ‘विघ्नहर्ता’ हे तुझे नाव तुला योग्य शोभते.

५
ओवी · 5

हरुष तें वदन गणराजा | चार्‍ही पुरुषार्थ त्याचि चार्‍ही भुजा | प्रकाशिया अप्रकाशी वोजा | तो झळकत तुझा निजदंतु || ५ ||

अर्थ

हे गणराजा, तुझे मुख आनंदाने उजळलेले आहे. तुझ्या चार भुजा धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चार पुरुषार्थांचे प्रतीक आहेत. प्रकाश देणारा आणि अज्ञानाचा अंधार दूर करणारा तुझा सुळा तेजाने झळकत आहे.

६
ओवी · 6

पूर्वउत्तरमीमांसा दोनी | लागलिया श्रवणस्थानीं | निःशब्दादि वाचा वदनीं | कर जोडूनि उभिया || ६ ||

अर्थ

पूर्वमीमांसा आणि उत्तरमीमांसा या दोन्ही शास्त्रांनी कानांजवळ स्थान घेतले आहे. निःशब्दापासून प्रकट होणाऱ्या वाणीने त्या मुखातून बोलत असून, हात जोडून नम्रपणे उभ्या आहेत.

सखोल अर्थ
पूर्वमीमांसा आणि उत्तरमीमांसा ही दोन शास्त्रे साधकाच्या श्रवणेंद्रियाजवळ येऊन उभी आहेत, असे ओवीत म्हटले आहे. याचा शब्दशः अर्थ असा की, दोन्ही मीमांसांचे तत्त्वज्ञान ऐकण्यासाठी अगदी समीप उपलब्ध झाले आहे. पूर्वमीमांसा मनुष्याला कर्तव्य, विधी, यज्ञ आणि धर्माचरण यांचा मार्ग दाखवते. उत्तरमीमांसा आत्मस्वरूप, ब्रह्मज्ञान आणि अंतिम मुक्ती यांचा विचार स्पष्ट करते. म्हणून धर्माचरण आणि आत्मज्ञान हे परस्परविरोधी नसून साधनेच्या दोन परिपूर्ण करणाऱ्या बाजू आहेत. ‘श्रवणस्थानीं लागल्या’ याचा अर्थ सत्य बाहेर शोधण्यापेक्षा ते गुरु-वचन आणि शास्त्रविचारांतून मन लावून ऐकावे, असा आहे. निःशब्दापासून प्रकटणारी वाणी ही केवळ उच्चारलेली भाषा नसून, मौनातील सत्य शब्दरूपाने प्रकट होत आहे, असे सूचित करते. ही वाणी सूक्ष्म अनुभूतीपासून स्पष्ट विचारापर्यंत क्रमाने उलगडत जाते. दोन्ही शास्त्रे हात जोडून उभी आहेत, यांत ज्ञानाचा नम्र स्वभाव व्यक्त होतो. सत्य सांगणारे शास्त्र स्वतःचा अहंकार मिरवत नाही; ते साधकाला सत्याकडे नेणारे साधन म्हणून उभे राहते. या प्रतिमेत कर्म आणि ज्ञान, आचरण आणि अनुभूती, वाणी आणि मौन यांचा सुंदर समन्वय दिसतो. शेवटी, ऐकणे हे केवळ कानांचे कार्य नसून नम्रता, एकाग्रता आणि अंतर्मुखता यांची संयुक्त साधना आहे.
७
ओवी · 7

एकेचि काळी सकळ सृष्टी | आपुलेपणें देखत उठी | तेचि तुझी देखणी दृष्टी | सुखसंतुष्टी विनायका || ७ ||

अर्थ

हे विनायका, संपूर्ण सृष्टीकडे आपलेपणाने पाहण्याची जी दृष्टी आहे, तीच तुझी सुंदर आणि सुख-समाधान देणारी दृष्टी होय.

सखोल अर्थ
या ओवीत विनायकाची दृष्टी म्हणजे संपूर्ण सृष्टीकडे आपलेपणाने पाहणारी दृष्टी असे म्हटले आहे। ‘एकेचि काळी’ याचा अर्थ, ही जाणीव उदयास आली की तिचा प्रकाश सर्वत्र एकाच वेळी पसरतो। त्या दृष्टीला सृष्टीतील कोणतीही वस्तू, व्यक्ती किंवा जीव परका वाटत नाही। सर्व काही आपलेच आहे, या अंतःकरणातून विश्वाकडे पाहणे म्हणजे आपलेपणा होय। ही दृष्टी केवळ डोळ्यांनी पाहण्याची नसून अंतर्मनाने अनुभवण्याची आहे। जिथे परकेपणा नाही, तिथे द्वेष, मत्सर आणि तुच्छता यांना स्थान राहत नाही। दुसऱ्याच्या सुखदुःखाशी आपले नाते जाणवू लागते आणि करुणा जागी होते। सृष्टीतील भिन्नता दिसत असली, तरी तिच्या मुळाशी एकच जीवनतत्त्व आहे, असा बोध यात सूचित होतो। म्हणून विनायकाची ‘देखणी दृष्टी’ ही बाह्य सौंदर्य पाहणारी नव्हे, तर एकत्व ओळखणारी दृष्टी आहे। अशा दृष्टीतून पाहिल्यावर मनाला व्यापकता, शांतता आणि आत्मीयता प्राप्त होते। सुखसंतुष्टी बाह्य संपत्तीमुळे नव्हे, तर सर्वांशी असलेल्या अंतर्गत ऐक्याच्या अनुभवातून मिळते। आपलेपणाने पाहणे म्हणजे सृष्टीवर मालकी गाजवणे नव्हे, तर तिच्याशी प्रेमपूर्ण नाते जोडणे होय। या ओवीचा गाभा असा की, विश्वाला आपले मानणारे अंतःकरणच खरे मंगल, सुंदर आणि समाधानमय असते।
८
ओवी · 8

सुखाचें पेललें दोंद | नाभीं आवर्तला आनंद | बोधाचा मिरवे नागबंद | दिसे सन्निध साजिरा || ८ ||

अर्थ

सुखाने भरलेले मोठे पोट, नाभीभोवती आनंदाचा भोवरा आणि ज्ञानरूपी नागाचा कंबरपट्टा धारण केलेला तो जवळून अतिशय सुंदर दिसतो.

सखोल अर्थ
सुखाने भरलेले त्याचे मोठे पोट अंतःकरणातील परिपूर्ण समाधानाचे प्रतीक आहे. हे सुख बाह्य भोगांतून नव्हे, तर आत्मबोधातून आलेले आहे. नाभीभोवती फिरणारा आनंदाचा आवर्त म्हणजे त्या समाधानाची सतत उचंबळणारी अनुभूती. आनंद त्याच्यात स्थिर असूनही तो जड नाही; तो सजीव, गतिमान आणि चैतन्यमय आहे. ज्ञानरूपी नागाचा कंबरपट्टा त्याच्या शक्तीला विवेकाची मर्यादा लाभली आहे, हे दर्शवितो. नाग येथे केवळ अलंकार नसून जागरूकता, सामर्थ्य आणि अंतर्नियंत्रण यांचे चिन्ह आहे. सुख आणि ज्ञान यांचा सुंदर मेळ या रूपात दिसतो. केवळ सुख असेल तर मन आसक्त होऊ शकते; केवळ ज्ञान असेल तर जीवन कोरडे वाटू शकते. ज्ञानाने नियंत्रित झालेले सुख मात्र मंगल, संतुलित आणि कल्याणकारी ठरते. त्याचे साजिरेपण बाह्य देखणेपणात नसून आनंद, बोध आणि संयम यांच्या ऐक्यात आहे. ‘सन्निध’ दिसणे म्हणजे हे दैवी तत्त्व दूरचे किंवा दुर्लभ नसून अंतःकरणाजवळ अनुभवता येते. मन शांत, निर्मळ आणि विवेकी झाले की त्यातील आनंदाचा आवर्त जाणवू लागतो. अशा प्रकारे ही ओवी आत्मानंदाने पूर्ण, ज्ञानाने संरक्षित आणि भक्ताला सहज जवळ येणारे रूप उभे करते.
९
ओवी · 9

शुद्ध सत्त्वाचा शुक्लांबर | कासे कसिला मनोहर | सुवर्णवर्ण अलंकार | तुझेनि साचार शोभति || ९ ||

अर्थ

तू शुद्ध सत्त्वगुणाचे शुभ्र वस्त्र परिधान केले आहेस. कमरेला बांधलेला सुंदर कासोटा आणि सुवर्णवर्णाचे अलंकार तुझ्यामुळे अधिकच शोभून दिसतात.

सखोल अर्थ
शुद्ध सत्त्वाचे शुभ्र वस्त्र म्हणजे निर्मळ, प्रकाशमान आणि विकाररहित अंतःकरणाचे प्रतीक होय. ज्याच्या मनात रजोगुणाची अस्थिरता आणि तमोगुणाचा अंधार नाही, त्याचे अस्तित्व अशा पवित्र वस्त्रासारखे उजळते. कासे कसिलेला मनोहर कासोटा म्हणजे जीवनातील संयम, शिस्त आणि कर्तव्यनिष्ठेने घट्ट बांधलेले आचरण. केवळ बाह्य सौंदर्य नव्हे, तर अंतर्बाह्य सुसंस्कारित जीवन येथे सूचित होते. सुवर्णवर्णाचे अलंकार ज्ञान, करुणा, सत्य, धैर्य आणि सद्गुणांचे प्रतीक आहेत. हे अलंकार त्या दिव्य अस्तित्वामुळेच खऱ्या अर्थाने शोभून दिसतात. यातून असा अर्थ प्रकटतो की सद्गुणांना तेज देणारे मूळ तत्त्व अंतःकरणातील शुद्धता आहे. सोन्याचा बाह्य झगमगाट नव्हे, तर त्यामागील चैतन्य आणि पावित्र्य महत्त्वाचे आहे. शुद्ध मन, संयमित आचरण आणि सद्गुणी वृत्ती यांचा संगम झाला की व्यक्तिमत्त्वाला खरे सौंदर्य प्राप्त होते. परम तत्त्वाच्या सान्निध्याने गुणांना दिशा, तेज आणि अर्थ प्राप्त होतो. म्हणून साधकाने बाह्य अलंकारांपेक्षा मनशुद्धी, इंद्रियनिग्रह आणि सदाचार यांची जोपासना करावी. ही ओवी सांगते की ईश्वरस्वरूपाची शोभा त्याच्या वस्त्र-अलंकारांत नसून त्यातून व्यक्त होणाऱ्या निर्मळ चैतन्यात आहे.
१०
ओवी · 10

प्रकृति पुरुष चरण दोनी | तळीं घालिसी वोजावुनी | तयांवरी सहजासनीं | पूर्णपणीं मिरवसी || १० ||

अर्थ

प्रकृती आणि पुरुष या दोन्ही तत्त्वांना आपल्या चरणांखाली ठेवून, त्यांच्यावर सहजपणे आसनस्थ होऊन तू परिपूर्ण स्वरूपाने विराजमान होतोस.

सखोल अर्थ
प्रकृती आणि पुरुष ही विश्वानुभवाची दोन मूलभूत तत्त्वे मानली जातात. प्रकृती म्हणजे देह, मन, बुद्धी, गुण आणि दृश्य जगाची परिवर्तनशील शक्ती. पुरुष म्हणजे चेतना, साक्षित्व आणि अनुभव घेणारे आत्मतत्त्व. या दोन्ही तत्त्वांना चरणांखाली ठेवणे म्हणजे त्यांना नष्ट करणे नव्हे, तर त्यांच्यावर पूर्ण प्रभुत्व असणे. प्रकृतीच्या गुणांनी किंवा पुरुषाच्या साक्षीभावाने परमसत्य मर्यादित होत नाही. ‘तयांवरी सहजासनीं’ याचा अर्थ, त्या दोन्हींच्या पलीकडील सत्य कोणत्याही प्रयत्नाविना आपल्या स्वाभाविक स्थितीत विराजमान आहे. तेथे आसनस्थ होण्यासाठी बाह्य साधनांची किंवा कृत्रिम प्रयत्नांची आवश्यकता नसते. परमात्मस्वरूप प्रकृतीच्या व्यवहारात प्रकट होते, तरी तिच्या बंधनात अडकत नाही. ते पुरुषरूप साक्षीमध्ये जाणवते, तरी केवळ साक्षीपणापुरते मर्यादित राहत नाही. म्हणून प्रकृती आणि पुरुष हे अंतिम सत्याचे आधार नसून त्याच्या अधीन असलेली तत्त्वे ठरतात. ‘पूर्णपणीं मिरवसी’ म्हणजे त्या स्वरूपात काहीही अपूर्ण, उणे किंवा प्राप्त करावयाचे शिल्लक नाही. सृष्टी, चेतना आणि त्यांचा परस्पर संबंध यांना व्यापूनही परमस्वरूप स्वतःमध्ये पूर्णच राहते. या ओवीत परमात्म्याचे निर्गुण आणि सर्वव्यापी स्वरूप सूचित केले आहे. जो साधक प्रकृतीच्या विकारांपासून आणि पुरुषाच्या मर्यादित कल्पनेपासून वर उठतो, त्याला ही पूर्णता अंतःकरणात अनुभवास येते.
पान 1 / 43 पानावर जा
या पानावरील भावार्थ आणि सखोल अर्थ आवश्यकतेनुसार तयार होतात व पुढील भेटीसाठी जतन केले जातात.