अध्याय सारांश
श्रीगणेश, सरस्वती, कुळदेवता, जगदंबा, जनार्दन, गुरु आणि संत यांना वंदन करून कवी उद्धवगीतेचे प्राकृत निरूपण आरंभतो. गणेशाचे अद्वैतस्वरूप, सरस्वतीची ज्ञान-विवेकदायी शक्ती आणि संतांची करुणामय चैतन्यस्वरूपता यांचे वर्णन करताना, त्यांच्या कृपेने माया, अहंभाव आणि भेद नाहीसे होऊन आत्मबोध व ब्रह्मसुख प्राप्त होते, असे सांगितले आहे. जीव-शिव, देव-भक्त, दृश्य-द्रष्टा आणि भजन-भज्य यांतील भेद निवळला तरी त्या एकत्वात भक्तीचे सुख अधिक खुलते. व्यास, वाल्मीक, शंकराचार्य, श्रीधर, संत, पूर्वज आणि वैष्णव भक्तांना वंदन करून संस्कृत-प्राकृत हरिकथा समान पवित्र असल्याचे प्रतिपादन केले आहे.
दत्तात्रेयांपासून नारद, व्यास, शुक आणि परीक्षितीपर्यंत भागवतज्ञानाचा प्रसार झाल्याचे सांगितले आहे. श्रीकृष्णाने गर्भातच रक्षण केल्यामुळे जन्मलेला परीक्षित वैराग्य-विवेकसंपन्न आणि ब्रह्मज्ञानाचा अधिकारी ठरतो. नैमिषारण्यात शौनकादिकांना सूत ही कथा सांगतो; पुढे श्रीशुक परीक्षिताला एकादश स्कंधातील मोक्षकथा निवेदितो. पृथ्वीवरील अधर्माचा भार दूर करण्यासाठी श्रीकृष्णाने दुष्टांचा नाश केला आणि भक्ती, भुक्ती व मुक्ती यांचे ऐक्य प्रकट केले. त्यांच्या दर्शन, नामस्मरण, कीर्तन आणि चरणचिंतनाने चित्त, कर्मबंधन व अहंभाव निवळून जीवाला ब्रह्मस्वरूप आनंद प्राप्त होतो; कृष्णकीर्ती भवसागरातून तारक नौकेसारखी आहे.
अवतारकार्य पूर्ण झाल्यावर यादवकुळाचाही नाश व्हावा, असा श्रीकृष्णांचा संकल्प होता. पिंडारक येथे यादवकुमारांनी सांबाला स्त्रीवेष देऊन ऋषींची थट्टा केली; त्यामुळे ऋषींनी लोखंडी मुसळ उत्पन्न होऊन यादवकुळाचा विनाश होईल, असा शाप दिला. सांबाच्या उदरातून मुसळ निघाल्यावर उग्रसेनाने त्याचे चूर्ण करून समुद्रात टाकले; तरी त्याचा एक भाग वाचला आणि पुढे त्यापासून बाण तयार झाला. हे सर्व श्रीकृष्णांना माहीत असूनही त्यांनी ब्राह्मणांचा शाप मोडला नाही; त्यानुसार यादवकुळाचा क्षय होऊ दिला आणि अवतारकार्य पूर्ण करून स्वधामास प्रयाण केले. पुढील कथेत नारद-वसुदेव संवादातून ब्रह्मज्ञानाचे निरूपण होणार असल्याचे सूचित केले आहे.